CÎHAN ROJ
Di 21 û 22 yê tîrmeha 2001’ê de
li Îzmîrê bi navê “Konferansa Nivîskaran” konferansek hatibû lidarxistin.
Nivîseke Azad Zal bû sebeb ez agahiyekê lê bikim. Li dû agahiyê min wekî notekê
destnîşan kir ku derbarê wê konferansê de divê nirxandin bêne kirin. Cemil Oguz
got, “Ew konferans muhîm bû, xwezî te nivîsekê lêbikira.” Ev nivîs jî bi vî
awayî hat ber destê we.
Belê, hin gav û qewimîn ji bo
edebiyatê muhîm in; mafê xwendevan û nivîskarên pêşerojê heye ku derbarê wan
qewimînan de bibin xwedî agahî.
Piştî konferansê min nîşe
lêkiribûn. Di vê nivîsê de ez ê wan nîşeyan jî lê bikim. Yek ji wan nîşeyan ev
e:
“Du roj, bi awayek demî, li me
buhurîn lê bi bawer im bi naverok û gava xwe dê gelek salan bi bandor be. Ev
gav, di encama civînê de, wekî gaveke dîrokî hate derkirin; nivîskarên kurd li
hev civiyan, hev nas kirin, kul û birînên xwe derkirin, rewş dan ber bê,
peyamên xwe gihandin hev û saziyan. Careke din li rastiya xwe, rewşa çand û
hunera xwe bi awayek bi rêkûpêk, kûr bûn.”
Bersiva pirsek bi vî awayî şert
e; Ji bo çi konferansek wisa?
Ne bi awayek fermî be jî, li
Navenda Çanda Mezopotamya (NÇM) şaxa Îzmîrê bi helbestvana hêja Ayten Çaçan û
kedkar û mamosteyê kurmancî Loqman Ehmed re ez jî di Lijneya Kovara Rewşen
–Jiyana Rewşen a şaxê de dixebitîm. Der barê problemên nivîskariyê de, qeyranên
ku li kovarê diqewimîn dibûn sebeb em bi gengêşin. Her nivîskar bi awayek ji
rewşa heyî bi gazin bû.
Ji nîşeyan yeka din:
“Berî civînê di sohbetan de der
bû ku gelek alozî, bêagahî, bêtêkilî, rexneyên ne li rê, rexneyên di cî de...di
serê kesan de hene. Civîn bû sedema hêviyek gelek xurt.”
Rojekê min pêşniyar li Ayten û
Loqman kir ku em hemî nivîskaran li Îzmîrê li NÇM’ê bînin ba hev. Ayten û Loqman
li pêşniyarê xwedî derketin. Pirsa gelo wê sazî qebûl bike xem dixist dilê me.
Loqman bi awayek ji xwe bawer got, “Wê rêveberî qebûl bike.”
Rêveberiyê qebûl kiribû. Em li
ser naveroka civînê û vexwendnameyê fikirîn. Problemên sereke jê yek bêtêkiliya
nivîskaran, tunebûna organîzasyonek nivîskaran bû, ya din jî rewşa kovarê bû.
Di vexwendnameyê de jî ew problem bi tevî hin armancên din hatin lêkirin. Bi
keda Ayten û Loqman hemî nivîskarên ku hatin li malên nas û dostan bûn mêvan.
(Pêşniyar ya min be jî, bi çavên serê xwe bûm şahidê ked û heyecana Ayten Çaçan
û Loqman Ehmed ji lewre rûmet ya wan e. Herwiha me divê em bi bîr bînin ku wî
wextî Azadiya Welat bi heman heyecanê qedir li konferansê girt, civînê wekî
manşet bi xwendevanên xwe re par ve kir.)
Ji ber ku yek bi yek navê
beşdaran bi bîra min nayê ez ê serî li agahiyên rojnameyê bidim ku navê 38
kesan di rojnamê de hatibûn nivîsîn. Lê mirov dikare bêje li dor 40 kesî beşdar
bûbûn.
Li NÇM’ê gotina kek Berken a
wekî, “Cara pêşî ye ku ez xwe wekî nivîskarekî hîs dikim” em dilxweş kirin.
Qîmeta gava ku hatibû avêtin dida der ku Berken Bereh ne wê rojê, di Kovara
Tîrêj de dest bi nivîsînê kiribû lê cara pêşî bû hîsek wisa dijiya. Wî
rastiyekê der dibir lewre bi awayek dostane di sohbetên edebî de me gelekan ji
xwe dipirsî, ji hev dipirsî; bira bira em nivîskar in?
Ji bo dîwanê Ayten Çaçan, Berken
Bereh û Osman Ozcelik hatin bijartin. Li dû destpêka axaftina Osman Ozçelik,
Loqman Ehmed dest pê kir ku wî, piştî bixêrhatinê, sebebên civînê par ve
kirin. Wekî kesên axaftvan Arjen Arî,
Cîhan Roj, Îrfan Amîda, Kawa Nemir, Rênas Jiyan… axivîn.
Ji nîşeyên piştî konferansê jê
yeka din:
“Hin nivîskaran ji rexne û
pêşniyaran bêtir giringiya çand û ziman dan pêş. Hinan jê têgeh derxistin pêş.
Hinan kovar û sazî kirin navend. Dîsa hin kes li ser rewşa têkiliyên zarava û
wêjeya Çar Parçeyan rawestiyan. Dîsa pirsgirêkên perwerdehî, weşangerî,
têkiliyên siyaset û wêjeyê, rewşa nivîskaran, têkiliyên nivîskar û saziyan,
nivîskar û civakê, nivîskar û siyasetê, berpirsiyariyên nivîskar jî di nav
axaftinan de hate derkirin. Dîsa hin kesên ku di saziyan de berî niha xebitîbûn
têkiliyên di saziyan de rexne kirin. Bi taybetî û bi tundî hate rexnekirin ku
kesên di saziyan de bi zimanê xwe nadiaxivin.
Ne di civînê de be jî hin rexneyên
wan kesan jî hatin rexnekirin ku çima di wexta wextê de rexneyên xwe
dernekirine, piştî ji saziyê vediqetin dest bi rexneyan tê kirin.”
Rehmetî Arjen Arî, wekî di
vexwendnameyê de hatibû destnîşan kirin, banga avakirina yekîtiyekê kir.
Pêşniyarek din a Arjen hebû ku divê em
wê pêşniyarê bi bîr bînin. Kek Arjen got, wext hatiye ku em kovarekê derînin ku
ne di bin baskê saziyê de be, serbixwe be. Wî wextî, bi tevî Arjen Arî gelek
kes difikirîn ku ji sebebên xitimînê jê yek ew e ku sazî hikumdarên kovarê ne
lewre karê kovargeriyê pêş ve naçe.
Di encama civînê de ew pêşniyar
nehat qebûl kirin; hate gotin ku bila dîsa Jiyana Rewşen were weşandin lê hewl
bête dayîn ku kovar bi rêk û pêk û bi naverokeke têrtije derê. Banga avakirina yekîtiyekê, bi awayê kek Arjen
gotî, bi yekdengî hate herê kirin.
Di civînê de ez kurt axivîm:“Di
salên nodî de, bi awayek tesadif min di kovarekê de ev gotin xwendin, ‘divê
însan xwe bike şerbet û bide vexwarin’. Ew gotin dê heta mirinê ji bîra min
neçe… Belê li vir em li ser gelek tiştan axivîn û sekinîn lê ka jana çar
parçeyan?...”
Wextê min pirsa dawî kir kesekî
bi tevgerên serî gotinên min herê dikirin, min li wî kesî nihêrî, Meşal Temo bû
ku min wêneyên wî di qada înternetê de dîtibûn. Min dil kir ku li dû civînê wî
binasim, pê re sohbet bikim.
Di wê navberê de daketim qata
jêr. Rêberek ji xebatkarek saziyê re, giş karmend in, li cil û bergên wan
binihêre, zor e ku karibin encam bi dest bixin, got. Ez keniyam, bi awayek hêvî
şkestî çûm jor. Belê saziyê fikir erê kiribû lê dû re, poşmaniyekê xwe dabû
der, heta ji ber ku bi destê wan çalakî nehatibû lidarxistin poşmaniyek jî
hebû.
Wexta çûm jor, min Meşal Temo li
wir nedît.
Di dawiya civînê de Arjen Arî,
Berken Bereh, Cîhan Roj, Îrfan Amîda, Salihê Kevirbirî wekî lijne, (Mustafa
Borak jî wekî temsîlkarê saziyê) hatin bijartin ku dê xebata yekîtiyê
bimeşandina her wiha bo ji nû ve derxistina Jiyana Rewşen têkilî bihata
sazkirin.
Piştî wextekê ez û birêz Mustafa
Borak ji Îzmîrê, Berken Bereh jî ji Semsûrê em çûn Stenbolê. Bi berpirsiyarê
saziyê re, Kawa Nemir, Salihê Kevirbirî jî tevlî civînê bûn. Di civînê de em
haydar bûn ku sazî xwe ji wê xebatê bi dûr digire.
Min û kek Berken me nirxandinek
kurt kir; rastiyên saziyê hene, ew jî tercîha wan e, em hatin vir, qet nebe me
dît ku dawî li karê lijneyê hat!
Li vir însan mafdar in ku pirsekê
bikin; baş e, sazî sist tevgeriya an jî li gorî polîtîkaya xwe tevgeriya lê
lijne ji bo çi serbixwe tevnegeriya an jî wek di konferansê de hatibû pêşniyar
kirin çima ji bo çareyek din tevnegeriya?
Wekî me got qerarek konferansê bû
ku gere Jiyana Rewşen bihata derxistin. A din jî ji alî bîr û boçûnên ramyarî
ve kesên beşdar bi piranî an alî sîyasî
ve an jî ji alî hest ve nêzî saziyê bû. Ji alî ramyarî ve em nikarin bes behsa
pirdengiyê bikin an jî gavê wek gaveke neteweyî bi nav bikin. Wî wextî û beriya
wî wextî nêziktêdayînek hebû(îro wek xeletî bête dîtin jî rastiyek wê qonaxê
bû) ger însan bibana şahidê hin kêmanî û xeletiyan jî, bi navê qonaxan û
hesasîyetên sîyasî yên qonaxan, însanan çavên xwe digirtin. Li gorî min,
sedemek din jî hebû ku bi hêza rewşenbîrî, entelektuelî a kesan ve girêdayî bû
ku em nikarin ji bo wî wextî behsa hêzeke wisa bikin ku kariba serbixwe
tevgeriya û bimeşiya; li hêlekê êşên dihatin jiyîn em zevt dikirin, ev jî dibû
sedem da çav her li şop û riyên sîyasetê bin; selmandina vê ne zor e, nivîskar
bi xwe jî ji edebîyatê bêtir di sohbetan de sîyasetê û pêşveçûnan digengêşîn.
(Belkî ji ber wê rewşê bû Rênas di axaftina xwe de balê da ser têgehan û
pêşniyar kir ku derbarê têgehan de bête fikirîn) Di wê aloziya di rih û hiş de
li hêlekê jî hişê me em aciz dikirin ku ji bo çi me serê xwe bi karê xwe re
nediêşand. Ev tespîta dawî ku wek tespîtek şexsî bête dîtin jî ez weke
rastiyekê derdibim ku pirêzeya nivîskariya Kurmancî ya heya wî wextî wisa bû.
Li dîasporayê jî heman tişt bi awayek diqewimî.
Axaftinên di civînê de, têkiliya
siyasetê û edebiyatê, meselên din mijar in ji bo nivîsên cuda. Piştî ji
Stenbolê vegeriyam, derbarê xwe û nivîskariya xwe de, têkiliya xwe û siyasetê
de carek din fikirîm, min ê qerarekê bida, qerara min wiha bû; “Ji vir bi şûn
de bi tenê edebiyat!”
Hin nîşeyên din:
“Ji ber ku rojev negihîştibû
destê çend kesan ev hate rexnekirin. Dîsa lijneya organîzeyê bi awayek xweser
li benda hemî şaxên Jiyana Rewşen bû lê hin ji wan hevalan ji ber ku
vexwendname neçûbû ji wan re tevlî civînê nebûn…
Lijneyê ji alî vexwendinê ve
nivîskar nejimartibûn lê bi awayek ji ber ku ji xalên rojevê jê yek Jiyana
Rewşen bû,bêtir kesên nivîsên wan di kovarê de hatibûn weşandin hatin vexwendin.
Ji alî rengînbûn û temsîliyeta hemî kovar û weşanan ve em nikarin behsa
pirdengiyê bikin. Bi tevî vê jî gerek bê destnîşankirin ku bi awayekî serbest
rexne hatin kirin….
Piştî civînê biryar hat wergirtin
ku di demek pêş de civînek hê bi naveroktir bê li darxistin. Bi bawerim di wê
civînê de wê rexne û kêmaniyên di vî warî de li ber çav bêne girtin….
Kesên wekî Feqî Huseyîn, Samî
Berbang, Hesen Zinar, Zana Farqînî tevlî civînê nebûn. Ku di civîna pêş de
tevlî civînê bin wê hê watedartir be, an jî li ser xal û biryarên civînê dîtin
û nêrînên xwe ji xwendevanan re eşkere bikin wê hê rê li gelek tiştan vebike;
van kesan bi gelemperî hemî kesên nikaribûn tevlî civînê bin dîtinên xwe par ve
bikin wê kûrahî bide biryar û nêrînan.
Civînê moralek xurt da nivîskaran.
Ji bo gelek kesan ji hêla derûnî ve bû selmandinek ku ew nivîskar e lewre ji
ber hin sedeman gelek kes nebûne xwedî berhem. Wekî xêzek zirav ezê nîşeyek jî
qeyd bikim; nivîskarek bi eslê xwe kurd bi berhemên xwe tirk jî di civînê de
bû. Ew li hember biryara wekî ku divê nivîskarên li Bakur bi rêk û pêk
bixebitin derket.
Tiştek din jî derket holê ku divê
em berhemên nivîskar nekin qurbana gotin û hin tewrên nivîskar lê herkes bi
taybetî civak xwedî maf e ku nivîskar rexne bike, jê hêviyan bike...
Civîn bû sedem ku ezê hê demek
dirêj li ser gelek hêlên xwe, têkilyên xwe û berhemên xwe bisekinim. Dîsa
dilsozî û dilgermiya hemî kesan hêvî û moral da me ku wê di warê çand û
wêjeyêde jî gavên bedew bêne avêtin. Bes em ji bîr ve nekin ku em hê jî di destpêkê
de ne, gerek êşên destpêkê me zîvêr nekin.
Derket holê ku her kes li ser
kovarê xwedî maf e û divê her kes xwedî lê derê, hem rexneyên xwe lê bigire hem
jî keda xwe tevlî bike. Herçiqas hin xeletiyên kitekîtî bi aîdê rêvebir û
lijneyan be jî wekî di civînê de hate gotin ev kêmanî ji rastiya nivîskaran û
civakê jî dertê.
Her çiqas wênesaz, sînemager û
şanoger hebûn jî kes ji wan derneket û pirsgirêk û pêşniyarên van waran
dernekir. Ev jî kêmaniyek bû. Ji ber ku civînên wanî riya çareseriyê ya herî
kin e.”
Agahiyek: Piştî wextekê bi ser
saziyê ve tê girtin û dest datînin ser vîdyo û dîmenên civînê. Belgeyên derbarê
civînê de dibin.
(kovara Diwar 2013)
Yorumlar
Yorum Gönder