CÎHAN ROJ
Sî û çar
sal beriya niha bû;berfa pêşî ketibû.Êvareke ker û lal.Bavê min kîloyek pûrteqal
anî bû.Min pûrteqala ku pariya min ketibû kir paşila xwe û serî da riya mala
dapîra ku ji me re çîrok vedigot.Em pênc zarok bûn.Destek min li ser pûrteqala
di paşila min de bû destê dî jî di kerika guhde guhdarê çîroka Memê Alan bûm.Tişta
ku hîç ji bîra min neçû ev e ku di ronahiya lampeyê de min buhuştek didît ku Mem û Zîn tê
de du çivîkên çolê bûn,di araviya sobeyê de jî Beko û Mîr bi hawar bûn.Dil li min
dikeliya.Di şeva wê şevê de hevalên min,dapîr her diçû li ber çavên min şêrîn dibûn.Ji
hêlek ve jî axîn bi ser axînê de diherikî
ji dil de.Kêliyekê destê min yê li ser pûrteqalê bala dapîrê vekişand.Li ser pirsa
wê, min pûrteqal derxist û da dest wê.Kevçîka çay girt û pûrteqal kir pênc
par.Li me belav kir.’’De bixwin Memên min,hêvî dikim ji Rebê xwe ku deşt,çiya,newal,av
û gelî li ber we bibin deng û pêlên hezkirinê…’’Heya bîst saliya min jî û hê jî
wextê li sıruştê bi tenê dimînim her tişt bi min dibe dengê hezkirinê.
Ji bo her
kurdê ku Memê Alan guhdarî kiriye,ev
dastan pira di navbera wan û huner,wêje,felsefe,estetîk û ûtopyayê de ye.Memê
Alan di serê her kesekî de bi dehan berhemên mîna xwe afirandiye lê mixabin hew
di dilan û di hişan de sergirtî maye.
Piştî ku min xwest ez derbarê vê dastanê de xwe bigihînim
xebatên heyî min di motora lêgerînê ya elektronîkî ‘Google’ de
Memê Alan nivisî û ez mam li bendê.Encam xemgînî û diltengî!Yekî kurd bernavkê
Memê Alan li xwe kiriye bêyî vê tu agahî û nivîs derbarê vê dastanê de nîn in bi
kurdî heya bi tirkî!
Memê Alan û
Mem û Zîn du berhemên ku kurd bi her
hawî xwe tê de dibînin,xem jan,hêvî û xeyalên xwe pê re diherikînin.Jêderka Mem
û Zîn dastana Memê Alan e.Ehmedê
Xanî bi nivîskî cara yekem çirayê pêxisti
ye.’’Schîller,melzemeyê
Wîllîam Tell,Shakespeare jî melzemeyê Kral Lear
li ber dest,amade dîtin.Lê dû re mohra jîrektiya xwe li van berheman
dan. Û van lîstikan niha wekî berhemên
wan têne dîtin.’’(Julîus KROHN-Kaarle KROHN)Belê Ehmedê Xanî ku ji
alî Celadet Bedirxan ve wekî pêxember
hatiye dîtin jî wekî Schîller û Shaskespeare mohra xwe li
berhemeke li ber dest daye.Lê ji ber hin sedeman û cûdatiyan berhemên me bi tevî hêlên hevpar ji hev cûda
ne jî.Her du berhem mîna du çavkaniyên di zinaran de derbûyî ne.Wextê însan
basa berhemekê dike bi gelemperî berhema dî jî cî dide xwe lê dîsa jî hewlên me
ev in ku em ya di derbarê Memê Alan de careke ji caran bi bîr bînin.
Hin xal hene ku me divê em bi bîr
bînin,ne wanî be rastiya dastanê xwe nade der.Wekî gel dîsa ji sedemên
dîrokî em ne xwedî xeyalên kûr û dûr in.Hêza
me ya ramanî refleksî ye.Bi hevokên herî kin em diaxivin.Jiyana me bi du peyvan
re diherike,’erê’ û ‘na’.Hingiya em bi zimanê xwe biyan mane pirî caran em ,bi zimanê
bedenê ,xwe der dikin.Ji tama estetîkê em dûr ketine.Di berhemên niviskî yên
roja îro de hêla herî lawaz ev e.Ya herî
bi êş jî ev e ku em hê jî vê pirsê ji xwe nakin;çi an jî kîjan berhem ji wêjeya
me ya modern re bûye bingeh ?Me çavên xwe li dîrokê girtiye.Ev jî rê dide
texlîdê.Helbet wêjeyek modern.Lê ne texlîdMe hay jê heye ku bingeha wêjeya
Ewropa berhemên Homeros in.Bi bawerim me hew xwe li temayek di dastana Memê
Alan bigirta heya niha di wêjeya modern de dê berhemên giranbiha bihatana afirandin.Mînak
di dastanê de temayek jî jê ev e ku însan wextê kûr û ji dil hez dike dibe
însan,însanek ji însanên bi per û bask.
Memê
Alan ji
alî ûtopyayêve pir balkêş e;wekî Roger Lescot jî gotiye di dastanê de
bajarek xeyalî hatiye afirandin.Ev wek destpêkek xwe dide der;di vê destpêkê de
jiyaneke nû tê hêvîkirin.Di ûtopyayê de havênê jiyanê evîn e.Cara pêşîn em di vê dastanê de pêrgî
ûtopyayek ev qas berfireh û bi bandor dibin.
Piştî van derbirînan em dikarin çend deriyê dastanê li xwe vebikin.Dastan honakî
ne.Ji alî honakê ve berhem xwedî taybetiyek e;bi sembolên evsaneyî vegotin xwe
beredide nav jiyana rojane û rasteqîn.Hilberîna xeyalî berhemê û vegotinê bedewtirîn kiriye.
Ziman
nazdar e,şîrîn e,hêza xeyalê û coş di her hevokê de bi ser rûyê ruh dikeve.Ziman
zimanê bengîtiyê ye.Ziman deriyé ruh li me vedike.Ev vegotina helbestî bi her rista
xwe dişibe guliyên dara bi bar û bi ber.Bi ziman û şayesan dastan li nik berhemên Homeros cî dide xwe.Kûrahiya
felsefîk,teqla di bin baskên peyvan de bi ser ziman dikeve,peyam û afirîneriya
hunerî dastanê li asteke bilind bi cî dike.Çend mînak ji şayes , form û
metaforên dastanê :
‘Mem runiştibû li ser
textê çarling,mîna rojê ko nuh hiltê li çiyan e/ji hesinê birûskê çêkirine ji
bo dev û diranan e/xew dijminê mirovan e û şev keliha mêran e/serê mêrê çê daîm
mij û dûman e/çirka çirka serê qeleman e/gî xortên sivik in di guhên wan de
guharên zêrîn in/were,guh bide me,mekeve ber bayê xewneke şevan e/min nedî ko
kes birînê riman bi ava gula da kewan e/ditirsim ji gola xwîniyan e/bejin ziravo
mîna şiva bê kelemo/emrê çûyî venagere li xwediyan e/tu hildayî ser darê û di bin
te da dikin bibirin guliyan e/ez tî mame di navbera du çeman e/rûne,di cihê xwe
da giran be mîna kevirê koşan e’
Ev evîn,roj bi roj bi ser dilan de heliya
ye,mîna benîştê li ser kokê daran e.Di
vê evsaneyê de her tişt mîna hebê tizbiyan
tê gotin.Ev evîneke wisa ye bahr bi
Bozê Rewan bi hawara her du dildaran ve çûye.Perî,tav,heyv û stêr
bi xweziya bedewiya her
du evîndaran bûye.
Mem,ew kes e,’’Mîna rojê ku nuh hiltê li çiyan e.’’Bejinzirav
e mîna şiva bê kelem.Kesek hişk e,karekterek dijwar e heya dibe evîndarê
Zîn.Li dû evîndariyê ew êdî av e.Di
çardeh saliya xwe de arê evînê bi dilê wî dikeve.Di şexsiyeta Mem de pevçûneke
bêhempa tê jiyîn.Mem î destpêkê û yê dawiyê ne yek e,bi berdewamî şexsiyet
veguheriye.Ev guherîn bi hezkirinê û bi nasîna Zin re pêktê.Beko,Hesen û şexsiyetên
weke Stî li ser nirxên civakî şax dane.wekî Mem ,Çeko û Mîr di nav guherîn û
veguherînekê de ne.Ev taybetî ango guherîna di şexsiyetan de taybetiya berhemên
modern ya herî girîng e.
Zîn ,xwediya xewna şevan,ne cin
e,ne perî ye,esil beşer û însan e.Heya pozê kaxezê wekî îşareta miriyan tê şewitandin
ew çira Mem e.
Hesen di vê dastanê de ji bo ku
Mîr li Mem û Zîn neyê xezebê bi destê
lawê xwe digire û diavêje nav ar da ku
Mîr neçe Mem û Zîn li nik hevudu nebîne.’’Mîna nîşana rûmetê ye.’’Hesen.
Dawiya hesreta xewna şevê;mirin!Destê her du
evîndaran piştî dimirin di xakê de dibin henase.Û Beko heye .Wextê ji bo bêbextiyê
tê kuştin dilopek ji xwîna wî di navbera
destê her du dildaran de wekî
strî şîn tê.Ango ewantî li vê evînê hatiye
çandin.
Di vê dastanê de tê gotin ku,
*Serê mêrê çê daîm mij û dûman e
*Fedî ne karê mêran e
*Riya çetin riya mêra û egîtane
Dîsa
di vê evsaneyê de bi hesreta dilan tê
sond kirin. Ji peyva herî kuvî heya bi
gotina herî tîr û tûj her tişt dihele û ji gerdeniya jiyanê re dibe moriyên şîn.
‘’Dido
hene ,yek qîz e,yek xort e,
Bi
çelengiyê kesek nagihê wan e
Yek
kurê Mîrê Mixribiyan e
Ew
mîr padîşahê kurdan e,
Ya
din ,bavê wê waliyê bajarê Cizîra Botan e
Keça
Mîr Zengîn,Zîn Zêdan e.’’
Mem
û Zîn,di heman cîwar û erdnîgariyê de
şîrê pêşîn yê evîn û evîndariyê ye.Çîroka gul û striyan e.Dengek bi ser
me dixe,bila evîn bi ber bayê xewna şevan nekeve...
Bi
navê Grîfon ajalek mîtolojîk
hebûye.Tê gotin Mîttaniyan berê zayînê bi
du hezaran ev ajal anîne
Mezopotamyayê.Ev ajal bi bask bûye.Bi serî çivîk bûye û bi gewde şêr…Rastiya însanên vê
erdnîgariyê ev rastî bi xwe bûye…Mem,Zîn
serî ne, ango çivîk in,Hesen,Stî gewde
ne, ango şêr in di dastanê de…
* Kovaraw hejmar 11 hate weşandin..
Yorumlar
Yorum Gönder