BIHARA ROMANA KURD TÊ LÊ GEREK MERIV HAY JI LEHIYAN HEBIN

 

CÎHAN ROJ:

Gelek cara, mirov dixwazê romanivîsan nas bike, jiyana wan ya duhî û îro, berhemên wan bixwîne yan lêkolîn bike. Lê dema yekser ligel wan rûne yan guhdariya wan bike ku ew behsa xwe û jiyana xwe ya berhemdariyê dikin wate û çêja wê cuda ye. Em weke rojname Evro, me xwe gihande romannivîsê Kurd Cîhan Roj û me ev hevpeyvîn ligel pêkanî.

 Lê berî deriyê vê hevpeyvînê vekim bi kurtî, dixwazim Cîhan Roj bi xwendevanên rojname Evro bidim niyasîn. Romannivîsê Kurd Cîhan Roj ji welatê berf û sermayê ye, ew li gundê înaqa ya Gimgim a Mûşê li bakurê Kurdistanê li sala 1965 an de ji dayîk bûye. Heta dibistana navîn û amadehî li Gimgimê xwendi ye. Ji sala 1993 ê were berhemên wî yên bi zimanê dayîkê di gelek rojname û kovaran de hatine belavkirin.

Berhemên wî yên çapkirî:

Helbest: Ratîka, Aqil diçe sewda dimîne, Av û Berf, Şayîr û defter

Çîrok: Meyman, Deriyê  çîrokê, Sehne

Roman: Gîtara Bê Têl, Meşa Moriyan, Perde, Serkêş, Hurcahil, Reş, Mala Baz, Armonîkaya Hêşîn, Şeşaqil

Cerib/pexşan: Edebîyata Modern A Kurdî

1.Birêz Cîhan Roj, wek destpêk, we dest avête helbestê û carne jî nivîsandina çîrokê, lê bi demê re derbasî nava cîhana romanê bûyî, gelo helbest û çîrok êdî jibo we bê wate bû yan wan tu nema

têr dikirî, eger çi bûn?

Helbest û çîrok ji bo min her bi wate ne. Şeş mehê zivistanê, rewşa jîyanê a dijwar, dengbêjî, şevên zivistanê ên kûr û dûr, guhdarîya li çîrçîrok, destan û efsaneyan bûn sebeb ji alî hîs, hest û xayleyan ve dil û hişê me tije be. Ji bo em şûn û şopên jîyana rasteqîn û bandora wê ji bîr bikin, em bi pey cîhanên xeyalî diketin, û me her tiştî li gorî xwezî, xeyal û hişê xwe saz dikir, em di nav wê cihana sazkirî de dijîyan, bi gotineke din, ew cihana avakirî bo me alternatîfek bû, hêvî û çareyek bo teselîyê bû. Roman wê derfetê dide da ku di nivîsevaniyê de jî meriv karibin cîhanên nû bisêwirin, jiyana rabirduyê û a kulturî, folklorî d, ji alî deng û rengê xweserî xwe ve, ji alî vegotinê ve   bijî û bi edebiyata dunyayê re bo xwe bike cîhan û bigihijîne xwendevanan.

 

2.Nexwe tu di edebiyata kurd de şaxê romanê wekî şaxek bi derfet dibine?

Belê. Ji sewt, rastîyên dengbêjiyê, ji êş û ji mîrateya klasîkan helbest jî têra xwe şaxeke bi derfet e. Min di romana Mala Baz de welatê kurdan wekî Welatê Destanan anîbû bîra xwendevanan. Rastiyên destanî û destanên mîna Mmeê Alan, Siyaben û Xecê, Derwêşê Evdî…  ji bo romanûsiyê ji alî teknîkî û avakirinê ve  kelûpelên mihteşem in ku meriv karibe bo romana modern jî sûd jê bigire. Aliyê şiklî ê Memê Alan di teşesaziya romanê de her li bîra min e, wekî derfeteke mezin dibinim ku îro li dunyayê Edebîyata Emerîkaya Latînî  bi taybetiya xwe a “Edebîyata Xweşraz”(Realîzma Efsûnî) li dunyayê bi nav û deng e. MemêAlan bi wê taybetiya xwe a honakî û sêwirînî ve pir balkêş û hêja ye.

Wextê li romanê difikirim, di heman demê de hewl didim, bi reng, deng û derfetên kurdî, folklorê û ên vebêjeriya di çanda devkî de, li ser rêya modern romanan binivîsînim. Heya niha min dît, bi tevî, qedexeya li ser kurdî, bêderfetiyên dema modern jî, têkiliyên kurdî û rastiyên min behs kirî di romanê de hin zemîn û derfetan pêşkêşî me dikin.

 

 

3. Îro romana bakurê Kurdistanê di çavê Cîhan Roj de ça wa ye û di kîjan astê de ye?

Bo astê sekna cîyê meriv û bendewarî dîyarker in helbet. Wexta radihêjim romanekê, mereq dikim bê ka bi tevî derfetên romana dunyayê, ji kurdî û ji jiyana kurdî, ji reng û denge vebêjêrî vegotina kurdî çi hatiye tevlîkirin da karibe rengek li romanûsiya cîhanê zede bike, ger zêde neke jî ji wê hêlê ve balê bikişîne.

Roman in bi qalkirinê û bi qalib, îfadeyên rojane û ji alî şiklî ve tu nûbûn tê de nîn in  û ji alî nostaljiyê ve dikare bala xwendevanên nû bikişîne hene.Romanên li ser texlîda romana dunyayê tene nivîsîn û mixabin pirî caran bi zimanên dîtir di hiş de hatî nivîsîn û meriv dikare beje werger e têne dîtin.Romanên li ser seknên îdeolojîk hatî nivîsîn mijar in. Romanên rasterast li ser înşakirina romana kurd û bi mexsed tene nivîsîn ne kêm in. Kêm be jî, hewla romnûsiyek wisa heye tevî mîrateya romana dunyayê, bi derfetên kurdî û bi rengên xweser şikil digirin jî hene.

4.Romana Kurdî heta çi radeyê bandora xwe li civaka bakurê Kurdistanê kiriye di warê guhartinê de?

Xwendevaniya  bakur bi piranî xwendevaniyeke bi paşxane ye. di heman deme de xwendevanên edebiyat û romana tirkî ne jî, ji alî civakî û sîyasî ve, rewşenbîrî ve  her  xuya nin lê ji alî kurdî, çand û edebiyata kurd ve biyanîbûnek heye, bi gelemperî ew biyanîbûn dibe sebeb romanên li ser hewla hunerî û edebî hatî nivîsîn bi wan giran werin. Li hêla din em behsa eleqeyekê dikin; misal mereqeke zêde li hemberî romanên li beşên dîtir ên kurdistanê hatî nivîsîn heye, ji guherîneke berbiçav zêdetir, hewla nasînê heye, rewşeke pirs tê de pir in  mijar e. A herî muhîm, îro ro ,  êdî tê bawerkirin ku kurd bi kurdî romanan dinivîsînin, ew beşê civakê di şîrove û nivîsên xwe de behsa roman û romanûsan dikin, guherîneke hêja ye.

5. Bo zimanekî, welat an jî miletekê roman tê çi mehnê?

Alî ziman ve, têkiliyên zimên, derfet û zengînî, kêmanî , rewş, renge zimên tê dîtin, wekî rengekî ji zimanên dîtir ên dunyayê  derfeta vegotinê û têkiliyan bi dest dixe. Bi têkiliya bi zimanên dîtir e, heta bi têkiliya di nav zaravayan re derfetên îfadeyê bi dest dixe, xwe nû dike, jiyana modern û qada teknolojîyê zûtir dinase.

Li dunyayê edebiyat, kultur pir muhîm têne dîtin.Bandora wê  Ji aborîyê bigire heya li gelek şaxên dîtir heye.

Bi tevî dewleta Osmanî  heya niha şesid sal temenê dewleta turkî tê hesêbkirin. Serokwezîrê vî dewletê, çend car in wekî rewşeke pir muhîm û lezgîn û wekî lixwemukirhatinekê dibêje, “Em di warê kulturî de kêm in.”! Pir muhîm e, tê wê mehnê bê kultur, edebiyat û xebatên nivîskî li dunyayê ji bo têkiliyên navdewletî û pêşkeftinê çiqas muhîm in û heta dest pê kirin bîanelan çêbikin.

Ji sembol û hin têkiliyên şaristaniyê bigirin  heya hilberînên di çanda devkî de kurdî bi derfet e, li erdnîgariyek bi derfet e; ji Keştiya Nuh bigirin heya Gilgamêş, ji  têkiliyên bi Somerî, Akadî re bigirin heya têkiliyên bi Çîrokên Hezar û şevekê re, ji dengbêjiyê  heya mûzîka Hewramanê, ji alî baweriyên cuda ve edebîyata kurd a nivîskî li ser çilkanî û hezarkaniyan e. A muhîm ew e, meriv karibe têkilî bi edebîyata dunyayê re li ser rastiyên edebiyata dunyayê saz bike û qada kulturî de jî bi îdîa be û ji wan mîrate û çavkaniyan sûd werbigire. Mîsal, min li fotografan nihêrîbû, Şax û geliyê Zaxoyê, Amediyê dikare wekî mekanên balkêş  bo hin çalakiyên kulturî ji nihade bi proje be. Baş e, bila edebîyateke polîtîk, îdeolojîk hebe, ew rastiyên xwe bijî lê edebiyata dunyayê, têkiliyên bi wê re pir muhîm in. Edebîyateke bi wî awayî dikare bibe sebebê gelek destpêkan. Min wextekê lê kir ku ji ber gelek sebeban kurd miletek sekuler in. Li bakur ew hat gengêşîn lê ne li ser esasen kulturî û  edebî, bawerî û têkiliyên tarîxî, di çarçoveya polîtîkayên rojane de hate gengêşîn. Ew zemîna ji jiyana rengîn û bi tehemûl dikare di romanê de jî bibe derfet, bibe taybetî!

Min di sala 2011 an de li Fûara kitêban gotibû, ger romanûsek meşhur li ser Heskîfê binivîsîya ê Heskîf di bin avê de nema. Meriv dikare bêje ger romaneke roman li ser Enfalê bihata nivîsîn û li zimanên dîtir bihata wergerandin ê li dunyayê navûdeng bida. Herwiha trajediyên van salên dawî ên bi serê jinên kurd ên Êzidî de hatin…

Hukmê romanê ji hukmê medyayê ne kêmtir û her wiha bo têkiliyên bi mirovahiyê re bo jiyaneke modern û xweş jî roman muhîm e. Dengbêjî û çîrokbêjî  di heman demê de  dibûn sebeb hukmê êşê li bavûkalên me kêm be, ew karibin bi awayên cuda li jiyanê binihêrin, dil û hişê xwe berfirehtir bikin. Çanda nivîskî, roman, têkiliyên bi edebiyatê re, bi edebiyata dunyayê re ji hêlên wisa ve jî esas in.

 

6.Ji mêj de tu di nava wêjeya Kurdî de yî, gelo em dikarin bêjin ev kar jêderê jiyana te ye, yan na sedem çi ne?

Jêderê jiyana min e. Di xortaniya xwe de, rojekê wexta min romaneke Anatole France xwendibû, wê kêliyê min gotibû, cihana min ev cîhan e, ji wê rojê şûn ve ew hin pirsen erjeng ên min bersiva wan bidest nedixist, li pey xwendina wê romanê min hin bersiv bi dest xistibûn.

 

7.Di jiyana te ya nivîskariyê de tu dikarî bêjî ez gihame mafê xwe di warê ked û xebatê de, yan nemafî li te hatiye kirin?

Ji peyva maf, jiyana xwe fehm dikim û dikarim bejim têra xwe giham mafê xwe çimkî tevî rastiyên jiyana kurdan edebîyat bû sebeb jiyana min her zengîn be. Arîşeyên nivîskarîyê hin rastiyên din dihêlim li dera han. Xwendevanekî hêja romana min Perde xwendibû. Ji min re peyam şandibû û gotibû, piştî xwendina Perdê têkiliyên min ên malbatî xweştir bûn! Hurgiliyên wisa nêzikahiya li romanê û li mafan diyar dike.

8.Gotine we a dawî hebe, kerem bikin.

 Wexta min romana Mala Baz dinivîsî, di lêkolînan de hay jê çêbûm Mîrê Bedlîsê Evdalxan bo zanyar li Bedlîsê bimînin gelek derfet pêşkêşî wan kirine. Îsmaîl Ebul Îz bavê sîbernîtîkê ye. Dunya îro li ser fikrên afirîner û nû dimeşe. Edebîyat, xwendin, nivîsîn her li bîra meriv be. Divê em pir hesas bin mîrate û çavkanî hê nehatine ji bîrikirin. Nifşek du nifşê li dû ê ji alî kulturî ve bêbingeh û bêzemîn bimîne mixabin. Îdîaya ziman û kultura kurd dijîn an jî  baweriyên cuda lê dijîn wekî bexçeyek e li kêleka bexçeyên dîtir ên dunyayê bo me ne îdîayek giran û bêbingeh e.

Bihara romana kurd tê lê gerek meriv hay ji lehiyan hebin!

 

Gelek spas jibo bersivan.

Ez spasîya te û Rojnama Evro dikim ku hûn dibin sebeb ez karibim derfet bi dest bixim da silavekê li xwendevanên we bikim…

30.01.2022