KAFE, DÎWAR Û MASE: ETARÎ Û PRAGMATÎZM DI NIVÎSKARIYÊ DE*

 CİHAN ROJ

Dîmen: oggito

Di jiyana gundewarî ya kevneşopî de, sohbetên li ber dîwaran wekî şevbuhêrkan pir girîng û meşhûr bûn. Ev civat bi taybetî di bihar û payîza dereng de diqewimîn. Ji bo kal û pîran ev kêliyên xwezayî  yên herî xweş bûn; tavê germahiyê dida hestiyên wan ên di sarbûna salan de. Li serhed û deverên sar digotin: “Tav hestiyê mirov germ dike, sohbet jî dilê merivan germ dikin.”

 Mijara wan sohbetan, bi piranî,bîranîn bû; zarokatiya dijwar, rojên leşkeriyê, çîrokên zewacê û serpêhatiyên jiyanê yên ku ji nifşekî derbasî nifşekî din dibûn. Ji bo ciwan û azevan, rewşa hewayê ne girîng bû. Ew her demsalê li ber dîwaran diciviyan, bi henek, ken û çîrokan sohbet dikirin. Di van sohbetan de, kes bi serpêhatiyên xwe, pesnê xwe û malbata xwe didan, an jî bi kêmaniyên yên din tinaz dikirin da ku xwe mezintir nîşan bidin. Hemû aliyên jiyana rojane (ji evînê bigire heta pevçûnên piçûk) li wir dihatin axaftin. Lê tiştekî balkêş  hebû; ji wan gotinan kîn, nefret an dijminahiya mayînde çênedibû. Gotin li wir diman, dihatin jibîrkirin an jî dibûn beşek ji bîranîna kolektîf.

Li bajarok, navçe û bajaran sohbet derbasî ser maseyan dibû. Li wir “polîtîkbûn” û qurnaziya bajêrî derdiket pêş. Tevî ku qurnaziya gundîtiyê hebû jî, qurnaziya polîtîk a li ser maseyan cudatir û hesabkêştir bû. Mijar êdî ne tenê êl û malbat bûn; tax, partî, rêxistin, alîgiriya tîmên futbolê, dibistan, dikan û karên aborî jî dibûn alavên pesn û rexneyê. Her tişt li ser armancekê dihat şikilkirin; an pesnê xwe derxistin an jî yên din bêîtibar kirin.

Di xwendina min a salên dirêj de, di kovar û pirtûkên edebî yên biyanî de, min gelek caran dîyalog û dostaniyên edebî yên nivîskarên li kafeyan dixwendin û vê yekê pir bandor li min dikir. Li Parîs, Viyana, Buenos Aires an Greenwich Village, nivîskar di kafeyan de li ser edebiyatê, dîyardeyan, pirsgirêkên estetîk û gengeşiyên fikirî sohbet kirine. Wan ne tenê pesnê hev dane,  bi wêrekiya medenî,  rexne kirine, serkeftinên hev nas kirine û bi dîtinên xwe, li hev zêde kirine.  Dostaniya wan bi edebiyatê re bûye, ne bi berjewendiyên şexsî. Ji ber vê yekê, dema min di salên 90î de dest bi nivîskariyê kir, armanca min ew bû ku di edebiyata Kurdî de jî awayê sohbetên li kafeyan  ango sohbetên bi raman, bi tez, bi dîyarde û bi gengeşiyê ... li şûna sohbetên li ber dîwaran û ser maseyan ên pragmatîk cih bigire.

Di eslê xwe de, şevbuhêrkên kevneşopî jî gelekî nêzîkî vê bûn; li wir çand, huner, dîrok û wêje dihatin jiyîn. Lê mixabin, di gelek karwanî û qadên me de ez hem xemgîn û hem jî bêhêvî dimam. Zehmet bû ku ev awayê sofîstîke di demek kurt de cih bigire. Gelek kes ji pragmatîzma edebî zêdetir, bi xisletên etarî (xweberjewendî) û konetiyê dipeyivin, nêzikahî li edebîyatê dikirin/dikin ku edebîyat qadeke afirîneriyê ye naşibe tiştên din. Taybetiya herî berbiçav a kiryara etariyê ev e; gotinên herî spehî û fîşalî bikaranîn, xwe wekî “malê baş bi bihayê erzan” nîşan dan, û ger pêwîst be deyndariyê wekî alavekê bi kar anîn. Min di romanên xwe de ev diyardeya “deynê meha nehan” kiribû mijarên hûrguliyan; gundî fîyetê nedipirsîn, dipirsîn ka bi deynê meha nehan dikarin bikirin an na. Esnaf jî digot: “Em bi deyn nadin her kesî, lê qedrê te li cem me heye.” Mekanîzmaya etarî û esnafiya konetiyê, di qada edebiyatê de jî bi şiklên cuda dixebite.

Rewşên wisa di edebiyata cîhanê de çi îfade kirine û çi îfade dikin?

Di dîroka edebiyatê de ev diyardeya “bazar û pragmatîzm” gelek caran hatiye dîtin û her tim di navbera afirîneriya rastîn û berjewendiya kurtdem de şer çêbûye. Li Fransayê di sedsala 19an de nivîskarên wekî Balzac û Flaubert li hemberî “bazar”a weşanxaneyan û entrîkayên salonan şer kirine. Li Rûsyayê Dostoyevskî û Tolstoy li hemberî  bazara pirtûkan xebîtîne. Di sedsala 20an de “Lost Generation” li kafeyên Parîsê (Hemîngwey, Fîtzgerald, Stêynbek) bi gengeşiyên tund û rexneyên rastîn afirîneriya mezin afirandine, ne bi pesn û konetiyê. Di edebiyata Latîn Amerîkayê de Borges, Garcia Marquez û Cortazar bi dostaniyên ramanî û gengeşiyên estetîk şaheser afirandine. Ev nîşan dide ku gava edebiyat ji bin bandora etariyê rizgar dibe, dibe xwediyê hêza guhertinê; lê gava etarî serdest dibe, edebiyat dibe alava danûstendina hêz û navan.

Ev rewş, her çiqas wekî serpêhatiyên kesane xuya bikin jî, di eslê xwe de ji bo edebiyata me tê çi wateyê?

Ew ne pirsgirêka takekesî ye, diyardeyeke civakî û çandî ya kûr e. Ew îşareta qonaxa derbasbûna edebiyata Kurdî dike; ji çanda devkî ya gundîtiyê (modela dîwar-mase) ber bi çanda nivîskî ya modern (modela kafe). Ger em di vê derbasbûnê de bi ser nekevin, edebiyata me wê di qonaxa amatorî, pragmatîk û girêdayî berjewendiyên kurtedem de bimîne. Ev tê wateya ku qada edebî ya me hîna serbixwe nebûye; ew hîna di bin bandora mekanîzmayên civakî yên kevneşopî de ye.

Ji aliyê civaknasiya edebî ve, ev elimîn, hînbûn û sekan dibin sebebê çi?

 Bandora erênî ya sînordar

 Carinan ev têkiliyên pragmatîk dibin sebebê belavbûna navan, çapbûna pirtûkan û piştgiriya piçûk di qada piçûk de. Ev dikare bibe derfeteke demkî ji bo nivîskarên ciwan.

Bandora neyînî ya kûr

Ew elimîn û hînbûnên pragmatîk dibe sedema qelsbûna standardên estetîk û rexneyî. Nivîskar fêr dibin ku li şûna xwendina kûr, afirîneriya rastîn û gengeşiya ramanî, “têkiliyên baş” û “konetiya li ser maseyan” bi kar bînin.

Encam

Edebiyata “xweşbînî ya derewîn”, kêmkirina rexneya objektîf, pêşketina “fîgûr”an li şûna “berhem”an û windabûna nirxên estetîk ên mayînde. Di encamê de edebiyat nikare bi awayekî kûr li ser pirsgirêkên civakî, siyasî, nasnameyî û mirovî raweste û bibe hêzeke guhertinê.

Roman bereke dema modernîzmê ye; “bazar” jî di edebiyatê de li gorî vê rastiyê wateyeke xwe digire. Carinan ez dibim şahidê rewşên wisa ku hin fîgûrên ku qaşo “temsîla” edebiyata Kurd dikin, heft pehîn li zikê etaran dixin. Dev ji wan berdin; hin kes hestên mirovan, afirînerî, gotin û pêşniyarên herî taybet ên edebî, bi heman konetiya li ser maseyan an li ber dîwaran, bi ser navê xwe difroşin! Ez ji bo xwe ne gazin dikim. Di dawiyê de, ger xebat, xwendin, lêkolîn û nivîs li qadê zêde bikin, ev tiştekî xweş e. Lê xapandina xwe bi konetiyê ne tenê ziyanê dide edebiyatê, ziyanê dide xweyîtiya nivîskar jî. Di edebiyatê de ne awayê sohbetên rastgele yên li ber dîwaran, ne yên li ser maseyan;  sohbetên bi raman, bi tez, bi dîyarde û bi gengeşiya rastîn, wekî yên nivîskarên afirîner ên cîhanê li kafeyan, divê bibin modela me.

Ji bo afirandina qadeke edebî ya saxlem, serbixwe, ramanî û li ser bingeha gengeşiya medenî li Kurdistanê baldarbûnên li hûrguliyan bo başerkirinê  girîng in.

Edebiyata Kurdî ya Bakur, bi awayek,  di qonaxa derbasbûna ji devkî bo nivîskî, ji amatorî bo profesyonelî de ye. Pirsgirêkên wekî girêdana edebiyatê bi siyasetê re, pesnê vala di medya civakî de, û kêmîya gengeşiya estetîkî gerek werin diyarkirin.

Standardên estetîkî û rexneya objektîf lawaz in û ev yek pêşketina edebiyatê asteng dike.Edebiyat dema bibe “alava danûstendina hêz û navan” wê winda bike. Ev tespît ji bo hemû edebiyatên derengmayî (post-kolonyal an piştî-zulmê) rastiyek e.

Nîşe: Edebiyata Bakur û siyaset hîna jî pir bandorê li hev dikin. Gelek caran rabêj û şêwazên siyasî tên bikaranîn da ku “qezenc” bi awayê etarî were kirin. Aniha di medya civakî de em dibînin ku hin fîgûr sekanên edebî bi kar tînin da ku xwe di qada siyasî de bi awayekî “mehsûm” û hesiyar nîşan bidin. Helbet di her du qadan de terzên “boş” û “beleş” jî hene ku tenê pesn didin û xwe meşhûr dikin, lê di dîroka edebiyat û ramanê de wê tu carî cihê xwe negirin.

*Nubihar, hej.176, 2026