CÎHAN ROJ
Mercên jiyana Serhedê (ku ji ber rewşa kişwerê jê re digotin
Welatê Nemrûd)tevî dewlemendîya dengbêjî û çîrçîrokan,hêza xeyalê xwe li me da
der. Li Serhedê,bihar bi hezaran kulîlk û reng, bûn sedem ku em rengan hîs
bikin û bi bêhnên cuda kêfxweş bibin.
Heskîf û Mêrdîn jî bû sedem ez estetîkê, estetîka avadaniyê,
neqişandinê hîs bikim.
*
Biwêjeke bi vî awayî di zimanekî din de heye an na: “Ziman
di devê min de reş bû.” Heger ku zimanekî we-yê di dev de reşbûyî- hebe, helbet ji huner û
edebîyatê baştir tu derman nîn e.
*
Di destpêkê de, di edebîyata Kurmancî de, ne ji alî teorîyê
ve lê ji alî ziman ve halê me halê zarokan e; edebîyata ku me jî dikir dişibiya
pêlîstokên zarokatiyê! Kêfa me li cî bû, xeyalên me xweş bûn; bi demê re ; em ê
bibûna ciwan û dû re bikemiliyana!
Nivîskarên Kurd berîya çîrok û rastiya xwe, neçar in behsa
hal û domdariya Kurmancî bikin. Zimanek dikare çiqas êşan hilbigire? Pirs bi vî
awayî be çêtir e; gelo zimanekî ku bes êş hilgirtibe, ê çiqas karibe derfet
bide we da ku hûn edebîyatê bikin? Rengê
Kurmancî li rihê me bû. Tîna Kurmancî di dilê me de bû. Em birîndar bûn, Kurmancî
birîndar bû!
Ji tiştên ku min dixwest arasteyî nivîsê bikim a herî muhîm
ev bû: Min di xeyalên xwe de jiyan diafirandin,-ji ber ku ji jiyana heyî ne
razî bûm/me- lêkirina jiyana di wan
xeyalan de, ji bo ew jiyan bibana xwedî cihekî edebî jî, pêşî deşî frekirina
her tiştî lazim bû; deşîfrekirina takekes, aêşan, a toreyê, a derewan, a zimên...
*
Edebîyat, ne ew tişt e ku bi tevahî, bi pîlan an jî daxwazên
nivîskêr xwe bide der; rewşa dil û mejiyê nivîskêr, jiyan, hezkirin, êş, dil,
xewn û xeyalên nivîskêrî a muhîm jî melzemeyên di dest nivîskêr de rewşê hinekî
dîyar dikin. Ger zimanê helbestê hest be, bes bi me kurdan re heye. Ger
kurteçîrok hinek kêlî û bûyerên bi seyr
be, ew jî bes di jiyana kurdan de hene.
Helbest, heya wextekê jî, bo her kesî derîyê pêş bû. Wexetkê
min helbest lêdkirin lê niha heger helbest were û xwe bi min bide nivîsîn lê dikim. Însan heger helbestê bişibîne
karekterekê wê Kleopatra were hişê min.
*
Ji problemên çroka Kurmancî jê
yek ‘rastiya melzemeyan’e ku ew melzeme di heman demê de tiştên giran û îdealan
vedihewînin; ev jî dibe sedem ku çîroknûs
nivîsê û çîrokê îdealîze bike; çiqas xwe ji nîyeteke baş bide der jî
dawî fetisîn e!
Em kurd giş bi serbilindî behs
dikin bê me çiqas guhdariy çîrokên gelêrî kirîye. Lê pirî caran, nivîskar
nafikirin, bê gelo dezavantajên wê rewşê li ser
nivîskariya me hene an na; mîsal; ji alî derbirîn û şêweyê ve , çîroka
modern û ew çîrçîrok li hev nakin!
Hêvî, yek ji bingeha jiyîn û hebûna edebîyatê ye. Helbet
hêviya min a ji bo edebîyata Kurmancî/Kurdî hêvîyeke xurt û xweşbîn e; me hê
derîyê pêş li xwe vekir, bi dehana-sedan derî hene li pêş me.
Di ebîyatê de em ji nêzikahiyên cimetî hêdî
hêdî rizgar dibin û nêzikahiyên takekesî
reng didin berheman. Heya niha hevok û derbirînên bi gelemperî bûn. Ne
zelal bûn. Her kesî hewl dida ku dilê
civakê neşkê! Bi deşîfrekirina takekes re , ji her hêlê ve reng û deng li e zêde dibin. Edebîyat ji alî estetîk û
tehmê ve li dû dilxweşkirinê ye, lê ji aliyê xwe yê rexneyî ve gere bi bertekî be,karê dilşikestinê be!
*
Heger ku êş, bi awayekî bûbe parçeyekî ji jiyana we û hûn ji
êşê hez bikin, bêyî êşê nikaribin bijîn, helbet
wê e hal karibe însên bike “helbestvan”! Li êşê, têne radeyeke wisa ku
bêhay, êdî êşê dikin rastiyeke pîroz! Di jiyana mirovahiyê de, êş jî yek ji awayê
ragihandinê ye; gelek mirov hene ku
dixwazin bi saya êşkişandinê bi Xweda re bibin yek!
Beriya êşê, hîs û hîskirin muhîm e. Bi tevî êşê, gelek
rastiyên din jî ji bo hîskirinê muhîm in. Bi tena serê xwe êş, rê li
helbestvaniyê venake.
Ma meseleya tesîrê; tesîrek mezin li însên dike. Mirovekî
birîndar, gelo çiqas kare rengê gulê bibîne, an jî gulan bêhn bike! Ev jî hêlek
din e ku divê neyê ji bîrkirin.
*
Tenêtî honandina jiyaneke din e.
Îtirazek e. Derfet e. Şerê bixwe re ye. Di wan deman de, pirsan ji xwe dikim.
Pirsên ne fermî. Li gorî dilê xwe dijîm. Hnekî jî mîstîk! Di wê kêliyê de ,
fermîyet jiyana modern nîn e, bi tevî aqil, guh didim hestên xwe; hewl didim ku
xe kesekî herî nefspiçûk , bêkêr,
jirêzê, bi qasî çivîkekê bêhay bibînim û hîs bikim! Meseleya mêş huguvê bi bîr
bixim ku hinek ji wan wexta de wexta mêşhungiv
têne dotin di nav hunguv de difetisin; tenêtî hinek jî tiştek wisa ye!
*
Roman ‘cîhekî din’e. Ji bo
jiyanê, ji bo hezkirin, rengan,baskan, bo însanan, xeyalan û eşqê. Di romanê de
mirov dikare serkêşî bike, bi zagonan bilîze, heta bi romanê jî bilîze;
hilweşîne, daweşîne. Çiqas cihekî cidî bête dîtin jî, dişibe halê oda zarokekî
ku di wê odeyê de mezin jî hene lê mezin neçar in ku bi mezinahiya xwe re halê piçûkbûna xwe jî bi
bîr bînin, bijîn.
Afirandina tiştekî, bi awayekî
din rêdana rengekî. Bihîstina dengekî cuda. Derbirîneke carna sert, carna nerm
û sist. Derîyekî wisa nizm e ku bi awayekî dibe sedem hûn xwe ji barê xwe
bikin.
Peyva “ast”, di edebîyatê de
hinekî “guherbar” e. Bi min, bi qasî kamilbûna nivîskêr kamilbûna xwendevan jî
muhm e. Ne nivîskar, ên ku rewşê dîyar dikin xwendevan in. Wekî xwendevanekî,
ger gotina min hebe, ezê karibim bi riehtî bêjim ku romanên me hene, ku em karibin
di şevên ker û lal de bi dilxweşî
bixwînin. Dîsa wekî xwendevan, hêvî dikim
ku însan xwe ji tespîtên sayakî, xwe ji qaliban bikin, ne bi navê xwe,
bi navê edebîyatê, bo edebîyatê gotina xwe bêjin, ji derbirînên “filankesî”
bêtir, derbirînên “fişan berhem”, bi filan hêla xwe... muhîm in.
Başî û xirabî her pev re dijîn. Di edbeîyatê de jî wisa ye.
Di nav berhemekê de jî ev rastî hene.
*
Li hêlekê hin kes xwe li
mexdûrîyeta vî zimanî, vî gelî û vê
edebîyatê digirin, hewl didin bêjin, binihêrin em di çi halîde ne, ka bi rehm
li me binihêrin!Li alî din jî, hin kes mexdûrîyetê bo îdealîzekiirnê dikin bingeh. Li cem hinn ‘xatirê’
çavên oryantalîst heye, li cem yên din jî xatirê civakê,yê tore û edetan,xatirê
çanda devkî û xwendevanan heye.
Yên ku xwe ji xatiran dikin, her
ku xwêdan biserbikeve jî nakin nalîn,
helbet yên wisa jî hene, lê bê ka bûne deng an nebûne deng; ku deng in çima ew
deng heya keviyên sînoran têne bihîstin, li sînoran pêrgî zinaran tên, olan
didin! Ev mijara nivîseke din e!
*
Mixabin pirs neyên kirin; heta
gelek kes , bi awayek psîkolojk di bin
nihêrînên oryantalîst de difetisin.
Bandora sîlûetên nihêrînên
oryantalîst, di edebîyata me de rastiyeke wisa ye ku mijara lêkolînên berfireh e. Hukmê vê rastiyê
heye; di hin pexşan û romanan de referans têne dîtin.
Heger ku edebîyata me ji ‘nalînan’
bêhtir nebe “deng”, sîlûet xwe ji dîmenên nû nedin der, guhê me wê her
li deng û hewesa oryantalîzmê be!
*Ev nivîs di Kovara Hinar
de hate weşandin. Hej.12. Adar-Avrêl,2012
Nîşe:1. "Di orînaliya dîmenê de ziman ne reş e. Biwêjeke Kurdî heye: "Ziman di dev de reş bûye." JI bo wê biwêjê û zimanê ne azad yê ku qedexe, bi hişê çêkirî rengê zimên di dîmenê de hate reşkirin."
2. Orîjînaliya fotografê Albert Eînsteîn ev e:
Yorumlar
Yorum Gönder